<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1679-4974</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Epidemiologia e Serviços de Saúde]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Epidemiol. Serv. Saúde]]></abbrev-journal-title>
<issn>1679-4974</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Secretaria de Vigilância em Saúde e Ambiente - Ministério da Saúde do Brasil]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1679-49742014000400003</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Prevalência de fatores de risco e proteção para doenças crônicas não transmissíveis em adultos: estudo transversal, Brasil 2012]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Prevalence of risk and protective factors for chronic diseases in adult population: cross-sectional study, Brazil 2012]]></article-title>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Prevalencia de factores de riesgo y protección para enfermedades crónicas no transmisibles en adultos: estudio transversal, Brasil 2012]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Malta]]></surname>
<given-names><![CDATA[Deborah Carvalho]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bernal]]></surname>
<given-names><![CDATA[Regina Tomie Ivata]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Nunes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marília Lavocat]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Oliveira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Max Moura de]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Iser]]></surname>
<given-names><![CDATA[Betine Pinto Moehlecke]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A03"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Andrade]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvânia Suely Caribé de Araújo]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Claro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rafael Moreira]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A04"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Monteiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos Augusto]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A05"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Silva Jr]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jarbas Barbosa da]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Ministério da Saúde Secretaria de Vigilância em Saúde ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Brasília DF]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Universidade de São Paulo Faculdade de Saúde Pública ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[São Paulo SP]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<aff id="A03">
<institution><![CDATA[,Universidade do Sul de Santa Catarina Faculdade de Medicina ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A04">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal de Minas Gerais Faculdade de Enfermagem ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Belo Horizonte MG]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<aff id="A05">
<institution><![CDATA[,Universidade de São Paulo Núcleo de Pesquisas Epidemiológicas em Nutrição e Saúde ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[São Paulo SP]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2014</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2014</year>
</pub-date>
<volume>23</volume>
<numero>4</numero>
<fpage>609</fpage>
<lpage>622</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://scielo.iec.gov.br/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1679-49742014000400003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.iec.gov.br/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1679-49742014000400003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://scielo.iec.gov.br/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1679-49742014000400003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[OBJETIVO: descrever as prevalências de fatores de risco e proteção para doenças crônicas na população adulta brasileira e analisar as diferenças segundo variáveis sociodemográficas. MÉTODOS: estudo transversal com dados de 2012 do Sistema de Vigilância de Fatores de Risco e Proteção para Doenças Crônicas por Inquérito Telefônico (Vigitel), incluindo residentes nas capitais brasileiras com idade &#8805;18 anos; foram calculadas as prevalências e respectivos intervalos de confiança de 95% (IC95%) segundo sexo, faixa etária e escolaridade. RESULTADOS: entre 45.448 entrevistados, a prevalência de tabagismo foi de 12,1% (IC95%: 11,5%-12,8%), inatividade física, 14,9% (IC95%: 14,2%-15,5%), consumo abusivo de bebidas alcoólicas, 18,4% (IC95%: 17,7%-19,2%), excesso de peso, 51,0°% (IC95%: 50,1%-51,9%) e obesidade, 17,4°% (IC95%: 16,7%-18,1%); os fatores de risco estudados estiveram associados a maior idade, sexo masculino e menor escolaridade. CONCLUSÃO: a prevalência dos fatores de risco e proteção apresenta diferenças segundo características sociodemográficas, a serem consideradas nas estratégias de promoção da saúde.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[OBJECTIVE: to describe chronic disease risk and protective factor prevalence in the Brazilian adult population and analyze the differences according to socio-demographic variables. METHODS: this was a cross-sectional study using data from the 2012 Surveillance System for Risk and Protective Factors (Vigitel) containing information about adults living in Brazilian state capitals. Prevalence and respective 95% Confidence Intervals were estimated according to gender, age and education level. RESULTS: 45,448 adults were interviewed. Prevalence was as follows: smoking 12.1% (95%CI: 11.5%-12.8%); physical inactivity 14.9% (95%CI: 14.2%-15.5%); abusive alcohol consumption 18.4% (95% CI: 17.75%-19.2%); excess weight 51.0% (95%CI: 50.1%-51.9%) and obesity 17.4% (95%CI: 16.7%-18.1%). The risk factors studied were associated with being older, being male and having less schooling. CONCLUSION: there are differences in prevalence of risk and protective factors according socio-demographic patterns and these variations must be considered in health promotion strategies.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[OBJETIVO: describir las prevalencias de factores de riesgo y protección para enfermedades crónicas en la población adulta brasileña y analizar las diferencias según variables sociodemográficas. MÉTODOS: estudio transversal con datos de 2012 del Sistema de Vigilancia de Factores de Riesgo y Protección para Enfermedades Crónicas por Encuesta Telefónica (Vigitel), incluyendo a residentes en las capitales brasileñas con edad &#8805;18 años; se calcularon las prevalencias y respectivos intervalos de confianza de 95% (IC95%) según el sexo, la edad y la escolaridad. RESULTADOS: entre 45.448 entrevistados, la prevalencia de tabaquismo fue de 12,1% (IC95%: 11,5%-12,8%), inactividad física, 14,9% (IC95%: 14,2%-15,5%), consumo abusivo de bebidas alcohólicas, 18,4% (IC95%: 17,7%-19,2%), exceso de peso, 51,0% (IC95%: 50,1%-51,9%) y obesidad, 17,4% (IC95%: 16,7%-18,1%); los factores de riesgo estudiados estuvieron asociados a mayor edad, sexo masculino y menor escolaridad. CONCLUSIÓN: la prevalencia de los factores de riesgo y protección presenta diferencias según las características sociodemográficas, a ser consideradas en las estrategias de promoción de la salud.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Fatores de Risco]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Doença Crônica]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Inquéritos Epidemiológicos]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Vigilância Epidemiológica]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Estudos Transversais]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Risk Factors]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Chronic Disease]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Health Surveys]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Epidemiological Surveillance]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Cross-Sectional Studies]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Factores de Riesgo]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Enfermedad Crónica]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Encuestas Epidemiológicas]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Vigilancia Epidemiológica]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Estudios Transversales]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p align="left"><span style="line-height:115%; font-family:'Arial','sans-serif'; font-size:9.0pt; "><font color="#990033">http://dx.doi.org/10.5123/S1679-49742014000400003</font></span></p>     <p align="right"><font size="2" face="Verdana"><b>ARTIGO ORIGINAL</b></font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p><a name="topo"></a><font face="Verdana" size="4"><b>Preval&#234;ncia de fatores de risco e prote&#231;&#227;o para doen&#231;as cr&#244;nicas n&#227;o transmiss&#237;veis em adultos: estudo transversal, Brasil 2012</b></font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="3"><b>Prevalence of risk and protective factors for chronic diseases in adult population: cross-sectional study, Brazil 2012</b></font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="3"><b>Prevalencia de factores de riesgo y protecci&oacute;n para enfermedades  cr&oacute;nicas no transmisibles en adultos: estudio transversal, Brasil 2012</b></font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p>&nbsp;</p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2"><b>Deborah Carvalho Malta<sup>I</sup>; Regina Tomie Ivata Bernal<sup>II</sup>; Mar&iacute;lia Lavocat Nunes<sup>I</sup>; Max Moura de Oliveira<sup>I</sup>; Betine Pinto Moehlecke Iser<sup>I,III</sup>; Silv&#226;nia Suely Carib&#233; de Ara&#250;jo Andrade<sup>I</sup>; Rafael Moreira Claro<sup>IV</sup>; Carlos Augusto Monteiro<sup>V</sup>; Jarbas Barbosa da Silva Jr<sup>I</sup>; Grupo de elaboração do Vigitel 2012<sup><a href="#grp">*</a></sup></b></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"><sup>I</sup>Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de, Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Bras&#237;lia-DF, Brasil</font>    <br>   <font face="Verdana" size="2"><sup>II</sup>Faculdade de Sa&#250;de P&#250;blica, Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo-SP, Brasil</font>    <br>   <font face="Verdana" size="2"><sup>III</sup>Faculdade de Medicina, Universidade do Sul de Santa Catarina, Tubar&#227;o-SC, Brasil</font>    <br>   <font face="Verdana" size="2"><sup>IV</sup>Faculdade de Enfermagem, Universidade Federal de Minas Gerais, Belo Horizonte-MG, Brasil</font>    <br> <font face="Verdana" size="2"><sup>V</sup>N&#250;cleo de Pesquisas Epidemiol&#243;gicas em Nutri&#231;&#227;o e Sa&#250;de, Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo-SP, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"><a href="#endereco">Endere&ccedil;o para correspond&ecirc;ncia</a></font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p>&nbsp;</p> <hr size="1" noshade>     <p><font face="Verdana" size="2"><b>RESUMO</b></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2"><b>OBJETIVO: </b>descrever as preval&#234;ncias de fatores de risco e prote&#231;&#227;o para doen&#231;as cr&#244;nicas na popula&#231;&#227;o adulta brasileira e analisar as diferen&#231;as segundo vari&#225;veis sociodemogr&#225;ficas.    <br>  <b>M&Eacute;TODOS: </b>estudo transversal com dados de 2012 do Sistema de Vigil&#226;ncia de Fatores de Risco e Prote&#231;&#227;o para Doen&#231;as Cr&#244;nicas por Inqu&#233;rito Telef&#244;nico (Vigitel), incluindo residentes nas capitais brasileiras com idade &#8805;18 anos; foram calculadas as preval&#234;ncias e respectivos intervalos de confian&#231;a de 95% (IC<sub>95%</sub>) segundo sexo, faixa et&#225;ria e escolaridade.    <br>  <b>RESULTADOS: </b>entre 45.448 entrevistados, a preval&#234;ncia de tabagismo foi de 12,1% (IC<sub>95%</sub>: 11,5%-12,8%), inatividade f&#237;sica, 14,9% (IC<sub>95%</sub>: 14,2%-15,5%), consumo abusivo de bebidas alco&#243;licas, 18,4% (IC<sub>95%</sub>: 17,7%-19,2%), excesso de peso, 51,0&deg;% (IC<sub>95%</sub>: 50,1%-51,9%) e obesidade, 17,4&deg;% (IC<sub>95%</sub>: 16,7%-18,1%); os fatores de risco estudados estiveram associados a maior idade, sexo masculino e menor escolaridade.    <br>  <b>CONCLUS&Atilde;O: </b>a preval&#234;ncia dos fatores de risco e prote&#231;&#227;o apresenta diferen&#231;as segundo caracter&#237;sticas sociodemogr&#225;ficas, a serem consideradas nas estrat&#233;gias de promo&#231;&#227;o da sa&#250;de.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"><b>Palavras-chave: </b>Fatores de Risco; Doen&#231;a Cr&#244;nica; Inqu&#233;ritos Epidemiol&#243;gicos; Vigil&#226;ncia Epidemiol&#243;gica; Estudos Transversais.</font></p> <hr size="1" noshade>     <p><font face="Verdana" size="2"><b>ABSTRACT</b></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"><b>OBJECTIVE: </b>to describe chronic disease risk and protective factor prevalence in the Brazilian adult population and analyze the differences according to socio-demographic variables.    <br>    <b>METHODS: </b>this was a cross-sectional study using data from the 2012 Surveillance System for Risk and Protective Factors (Vigitel) containing information about adults living in Brazilian state capitals. Prevalence and respective 95% Confidence Intervals were estimated according to gender, age and education level.    <br>   <b>RESULTS: </b>45,448 adults were interviewed. Prevalence was as follows: smoking    12.1% (95%CI: 11.5%-12.8%); physical inactivity 14.9% (95%CI: 14.2%-15.5%);    abusive alcohol consumption 18.4% (95% CI: 17.75%-19.2%); excess weight 51.0%    (95%CI: 50.1%-51.9%) and obesity 17.4% (95%CI: 16.7%-18.1%). The risk factors    studied were associated with being older, being male and having less schooling.    <br>  <b>CONCLUSION: </b>there are differences in prevalence of risk and protective factors according socio-demographic patterns and these variations must be considered in health promotion strategies.</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2"><b>Key words: </b>Risk Factors; Chronic Disease; Health Surveys; Epidemiological Surveillance; Cross-Sectional Studies.</font></p> <hr size="1" noshade>     <p><font face="Verdana" size="2"><b>RESUMEN</b></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"><b>OBJETIVO:</b> describir las prevalencias de factores de riesgo y protecci&oacute;n para enfermedades cr&oacute;nicas en la poblaci&oacute;n adulta brasile&ntilde;a y analizar las diferencias seg&uacute;n variables sociodemogr&aacute;ficas.    <br>     <b> M&Eacute;TODOS:</b> estudio transversal con datos de 2012 del Sistema de Vigilancia de Factores de Riesgo y Protecci&oacute;n para Enfermedades Cr&oacute;nicas por Encuesta Telef&oacute;nica (Vigitel), incluyendo a residentes en las capitales brasile&ntilde;as con edad &#8805;18 a&ntilde;os; se calcularon las prevalencias y respectivos intervalos de confianza de 95% (IC<sub>95%</sub>) seg&uacute;n el sexo, la edad y la escolaridad.    <br>     <b> RESULTADOS:</b> entre 45.448 entrevistados, la prevalencia de tabaquismo fue de 12,1% (IC<sub>95%</sub>: 11,5%-12,8%), inactividad f&iacute;sica, 14,9% (IC<sub>95%</sub>: 14,2%-15,5%), consumo abusivo de bebidas alcoh&oacute;licas, 18,4% (IC<sub>95%</sub>: 17,7%-19,2%), exceso de peso, 51,0% (IC<sub>95%</sub>: 50,1%-51,9%) y obesidad, 17,4% (IC<sub>95%</sub>: 16,7%-18,1%); los factores de riesgo estudiados estuvieron asociados a mayor edad, sexo masculino y menor escolaridad.    <br> <b> CONCLUSI&Oacute;N:</b> la prevalencia de los factores de riesgo y protecci&oacute;n presenta diferencias seg&uacute;n las caracter&iacute;sticas sociodemogr&aacute;ficas, a ser consideradas en las estrategias de promoci&oacute;n de la salud.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"><b> Palabras clave:</b> Factores de Riesgo; Enfermedad  Cr&oacute;nica; Encuestas  Epidemiol&oacute;gicas; Vigilancia Epidemiol&oacute;gica; Estudios Transversales. </font></p> <hr size="1" noshade>     <p>&nbsp;</p>     <p>&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="3"><b>Introdu&#231;&#227;o</b></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2">As doen&#231;as cr&#244;nicas n&#227;o transmiss&#237;veis (DCNT) s&#227;o respons&#225;veis por 63% das causas de morte no mundo<sup>1</sup> e em fun&#231;&#227;o da sua magnitude e import&#226;ncia, em 2011, foi aprovada a Declara&#231;&#227;o Pol&#237;tica na Reuni&#227;o de Alto N&#237;vel das Na&#231;&#245;es Unidas, quando se estabeleceu o compromisso dos pa&#237;ses membros por seu enfrentamento.<sup>2</sup></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">No Brasil, tamb&#233;m predominam as DCNT como principais causas de morte, respons&#225;veis por 72% dos &#243;bitos, em grande parte resultantes de quatro grupos de doen&#231;as (cardiovasculares, c&#226;nceres, diabetes e respirat&#243;rias cr&#244;nicas).<sup>3</sup> Em 2011, no Plano de A&#231;&#245;es Estrat&#233;gicas para o Enfrentamento das Doen&#231;as Cr&#244;nicas N&#227;o Transmiss&#237;veis no Brasil, de 2011 a 2022, foram inclu&#237;das a&#231;&#245;es para o enfrentamento dessas doen&#231;as e de seus principais fatores de risco modific&#225;veis (tabagismo, alimenta&#231;&#227;o inadequada, inatividade f&#237;sica, consumo abusivo de bebidas alco&#243;licas). O Plano ainda define a&#231;&#245;es para redu&#231;&#227;o da carga de DCNT e seus fatores de risco.<sup>4,5</sup> As evid&#234;ncias apontam que as DCNT podem ser largamente prevenidas por meio de a&#231;&#245;es de promo&#231;&#227;o de sa&#250;de.<sup>1</sup></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Para o monitoramento continuo dos principais fatores de risco e prote&#231;&#227;o das DCNT, em 2006, foi iniciado o Sistema de Vigil&#226;ncia de Fatores de Risco e Prote&#231;&#227;o para Doen&#231;as Cr&#244;nicas por Inqu&#233;rito Telef&#244;nico (Vigitel), realizado anualmente em todas as capitais e no Distrito Federal.<sup>6</sup></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">O objetivo deste artigo &#233; descrever as preval&#234;ncias dos fatores de risco e prote&#231;&#227;o para doen&#231;as cr&#244;nicas na popula&#231;&#227;o adulta das capitais brasileiras, segundo sexo, idade e escolaridade no ano de 2012.</font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="3"><b>M&#233;todos</b></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Foi realizado estudo transversal utilizando dados do Vigitel 2012. Este sistema utiliza amostras probabil&#237;sticas da popula&#231;&#227;o adulta (&#8805;18 anos de idade) residente nas capitais dos estados brasileiros e no Distrito Federal, a partir do cadastro das linhas de telefone fixo das cidades, disponibilizado pelas principais operadoras no pa&#237;s a cada ano. S&#227;o sorteadas 5.000 linhas telef&#244;nicas de cada cidade, divididas em r&#233;plicas (ou subamostras) de 200 linhas cada, para identifica&#231;&#227;o das linhas residenciais ativas. Ap&#243;s confirmada a elegibilidade da linha, &#233; realizada a sele&#231;&#227;o do morador a ser entrevistado.<sup>6,7</sup></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Em 2012, o question&#225;rio do Vigitel englobou 83 quest&#245;es sobre os seguintes temas:</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">a) caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas e socioecon&#244;micas dos indiv&#237;duos;</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">b) padr&#227;o de alimenta&#231;&#227;o e de atividade f&#237;sica;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2">c) peso e altura referidos;</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">d) consumo de cigarro e de bebidas alco&#243;licas; e</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">e) autoavalia&#231;&#227;o do estado de sa&#250;de e morbidade referida.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">A entrevista do Vigitel baseia-se no sistema de entrevistas telef&#244;nicas assistidas por computador, em que as perguntas s&#227;o lidas na tela e as respostas registradas diretamente, em meio eletr&#244;nico, permitindo pulos autom&#225;ticos de quest&#245;es n&#227;o v&#225;lidas decorrentes das respostas anteriores.<sup>7</sup></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Foram estudados os seguintes indicadores de fatores de risco para DCNT, medidos em valores percentuais de:</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- fumantes;</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- ex-fumantes;</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- fumantes com consumo de 20 ou mais cigarros por dia;</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- fumantes passivos no domic&#237;lio (n&#227;o fumantes que relatam haver pelo menos um dos moradores do seu domic&#237;lio com o costume de fumar dentro de casa);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- fumantes passivos no local de trabalho (n&#227;o fumantes que relatam haver pelo menos uma pessoa com o costume de fumar em seu ambiente de trabalho);</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2">- adultos com excesso de peso &#91;&#237;ndice de massa corporal (IMC) &#8805;25kg/m<sup>2</sup>&#93; e com obesidade (IMC &#8805;30kg/m<sup>2</sup>);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- consumo de carnes com excesso de gordura (h&#225;bito de consumir carnes com gordura vis&#237;vel e ou frango com pele, para aqueles que consomem o alimento pelo menos uma vez por semana);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- consumo de leite com teor integral de gordura (h&#225;bito de consumir leite com teor integral de gordura, para aqueles que tomam leite pelo menos uma vez por semana);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- consumo regular de refrigerante (h&#225;bito de consumir refrigerante ou suco artificial em cinco ou mais dias por semana);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- consumo regular de doces (h&#225;bito de consumir doces em cinco ou mais dias por semana);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- fisicamente inativos (adultos que n&#227;o praticaram qualquer atividade f&#237;sica no tempo livre nos &#250;ltimos tr&#234;s meses, que n&#227;o realizam esfor&#231;os f&#237;sicos intensos no trabalho, que n&#227;o se deslocam para o trabalho ou escola a p&#233; ou de bicicleta e que n&#227;o s&#227;o respons&#225;veis pela &quot;limpeza pesada&quot; de suas casas);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- entrevistados que costumam assistir &#224; televis&#227;o por 3 ou mais horas/dia;</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- consumo abusivo de bebidas alco&#243;licas (h&#225;bito de consumir cinco ou mais doses para homens e quatro ou mais doses para mulheres em uma &#250;nica ocasi&#227;o nos &#250;ltimos 30 dias);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- indiv&#237;duos que referiram conduzir ve&#237;culo motorizado ap&#243;s consumo de qualquer quantidade de bebida alco&#243;lica, independentemente da quantidade de bebida consumida e da frequ&#234;ncia dessa situa&#231;&#227;o;</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- indiv&#237;duos que avaliaram seu estado de sa&#250;de como ruim;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2">- adultos que referiram diagn&#243;stico m&#233;dico de hipertens&#227;o arterial; e</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- adultos que referiram diagn&#243;stico m&#233;dico de diabetes.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Os indicadores relacionados aos fatores de prote&#231;&#227;o foram avaliados segundo a frequ&#234;ncia de:</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- consumo de frutas e hortali&#231;as regularmente (em cinco ou mais dias da semana);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- consumo recomendado de frutas e hortali&#231;as (em cinco ou mais vezes por dia - equivalente a cinco por&#231;&#245;es/dia - em cinco ou mais dias da semana);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- consumo regular de feij&#227;o (em cinco ou mais dias da semana);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- pr&#225;tica do n&#237;vel recomendado de atividade f&#237;sica no tempo livre (pelo menos 150 minutos semanais de atividade f&#237;sica de intensidade leve ou moderada, ou pelo menos 75 minutos semanais de atividade f&#237;sica de intensidade vigorosa, independentemente do n&#250;mero de dias em que pratica atividade f&#237;sica por semana);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- pr&#225;tica de atividade f&#237;sica no deslocamento (adultos que se deslocam para o trabalho ou escola de bicicleta ou caminhando e que despendem pelo menos 30 minutos di&#225;rios no percurso de ida e volta);</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- mulheres (de 50 a 69 anos de idade) que realizaram exame de mamografia nos &#250;ltimos dois anos;</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">- mulheres (de 25 a 64 anos de idade) que realizaram    exame de citologia onc&#243;tica (Papanicolau) para c&#226;ncer de colo do &#250;tero    nos &#250;ltimos tr&#234;s anos.</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2">Para o c&#225;lculo das preval&#234;ncias, foi    utilizado como denominador o total de adultos entrevistados, &#224; exce&#231;&#227;o    daqueles espec&#237;ficos a determinado sexo e faixa et&#225;ria. Detalhes metodol&#243;gicos    podem ser encontrados em publica&#231;&#245;es anteriores.<sup>6,7</sup></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">As an&#225;lises dos dados foram realizadas por meio do aplicativo Stata 11.0.<sup>8</sup> Foram utilizados fatores de pondera&#231;&#227;o do Vigitel que levam em considera&#231;&#227;o a probabilidade desigual que indiv&#237;duos residentes em domic&#237;lios com maior n&#250;mero de linhas telef&#244;nicas ou menor n&#250;mero de moradores tiveram em participar da amostra, al&#233;m de corrigir a super ou subestima&#231;&#227;o da amostra do Vigitel decorrente da cobertura de telefonia fixa desigual no Brasil (utilizando-se procedimento de p&#243;s-estratifica&#231;&#227;o). Assim, a pondera&#231;&#227;o envolveu tr&#234;s fatores: o inverso do n&#250;mero de linhas telef&#244;nicas no domic&#237;lio do entrevistado, o n&#250;mero de adultos no domic&#237;lio do entrevistado e o peso p&#243;s-estratifica&#231;&#227;o, constru&#237;do segundo as caracter&#237;sticas de sexo, idade e escolaridade da amostra e da popula&#231;&#227;o total das capitais brasileiras (estimada a partir dos dados do censo demogr&#225;fico de 2010 e interpola&#231;&#245;es intercensit&#225;rias).<sup>9</sup> Maiores informa&#231;&#245;es sobre a constru&#231;&#227;o dos fatores de pondera&#231;&#227;o utilizados pelo Vigitel podem ser encontrados no relat&#243;rio anual da publica&#231;&#227;o.<sup>7</sup></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">As estimativas das preval&#234;ncias foram apresentadas em propor&#231;&#245;es (%), com seus respectivos intervalos de confian&#231;a de 95% (IC<sub>95%</sub>). As preval&#234;ncias foram estimadas segundo sexo (masculino e feminino), faixa et&#225;ria (18 a 24, 25 a 34, 35 a 44, 45 a 54, 55 a 64 e 65 ou mais anos) e n&#237;vel de escolaridade (zero a 8, 9 a 11 e 12 ou mais anos de estudo). Para analisar as diferen&#231;as nas preval&#234;ncias segundo sexo, idade e escolaridade, foram estimadas as raz&#245;es de preval&#234;ncias (RP) ajustadas por idade, escolaridade ou ambos, e seus respectivos IC<sub>95%</sub>, por meio de modelo de regress&#227;o de Poisson com vari&#226;ncia robusta, tendo a &#250;ltima categoria como refer&#234;ncia.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">O inqu&#233;rito Vigitel foi aprovado pela Comiss&#227;o Nacional de &#201;tica em Pesquisa (CONEP), do Minist&#233;rio da Sa&#250;de, sob o Parecer n<sup>o</sup> 749/2006 e registro n<sup>o</sup> 13.081. A assinatura do Termo de Consentimento Livre e Esclarecido, nesse caso, foi substitu&#237;da pelo consentimento verbal do entrevistado no momento da liga&#231;&#227;o telef&#244;nica. As liga&#231;&#245;es para todo o pa&#237;s foram feitas desde uma central telef&#244;nica e todas as entrevistas foram gravadas visando ao controle de qualidade dos dados. N&#227;o foram solicitados dados de identifica&#231;&#227;o dos entrevistados, garantindo-se a confidencialidade e o sigilo das informa&#231;&#245;es.</font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="3"><b>Resultados</b></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Em 2012, foram entrevistados 45.448 adultos, com dura&#231;&#227;o m&#233;dia da entrevista de 11 minutos, variando entre cinco e 58 minutos.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">A preval&#234;ncia de fumantes foi de 12,1%, de fumantes passivos no domicilio foi de 10,2%, de fumantes passivos no local de trabalho foi de 10,4% e a preval&#234;ncia registrada para ex-fumantes foi de 21,1%. Aproximadamente, metade da popula&#231;&#227;o apresentou excesso de peso (51,0%; IC<sub>95%</sub>: 50,1%-51,9%), e 17,4%, obesidade (IC<sub>95%</sub>: 16,7%-18,1%). No que se refere aos h&#225;bitos alimentares, a preval&#234;ncia do consumo de carne com excesso de gordura foi de 31,5%, de consumo regular de refrigerantes ou suco artificial foi de 26,0%, e do consumo de doces, de 18,8%. Foram considerados fisicamente inativos 14,9% dos entrevistados e 26,4% relataram o h&#225;bito de assistir televis&#227;o 3 ou mais horas/ dia. O consumo abusivo de bebidas alco&#243;licas foi relatado por 18,4&deg;% (IC<sub>95%</sub>: 17,7%-19,2%) dos entrevistados e o h&#225;bito de ter dirigido um ve&#237;culo ap&#243;s consumo de bebidas alco&#243;licas em qualquer quantidade, por 7,0% (IC<sub>95%</sub>: 6,6%-7,5%) (<a href="#t1">Tabela 1</a>).</font></p>     <p><a name="t1"></a></p>     <p>&nbsp;</p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="center"><font face="Verdana" size="2"><b>Tabela 1</b> - Preval&#234;ncia e raz&#227;o de preval&#234;ncia de fatores de risco e prote&#231;&#227;o para doen&#231;as cr&#244;nicas na popula&#231;&#227;o adulta residente nas capitais dos estados e no Distrito Federal, segundo sexo, de acordo com dados do Sistema de Vigil&#226;ncia de Fatores de Risco e Prote&#231;&#227;o para Doen&#231;as Cr&#244;nicas por Inqu&#233;rito Telef&#244;nico (Vigitel), Brasil, 2012</font></p>     <p align="center"><img src="/img/revistas/ess/v23n4/4a03t1.gif" border="0"></p>     <p align="center">&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="2">Em rela&#231;&#227;o &#224; preval&#234;ncia dos fatores de prote&#231;&#227;o, o consumo regular e recomendado de frutas e hortali&#231;as foi apresentado por 34,0% e 22,7% dos entrevistados, respectivamente, e o consumo regular de feij&#227;o, por 67,5%. Os indiv&#237;duos que praticam o n&#237;vel recomendado de atividade f&#237;sica no tempo livre representaram 33,5% (IC<sub>95%</sub>: 32,6%-34,3%), e os que praticam atividade f&#237;sica no deslocamento, 14,2% (IC<sub>95%</sub>: 13,5-14,9) (<a href="#t1">Tabela 1</a>).</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Os diagn&#243;sticos m&#233;dicos de hipertens&#227;o arterial e diabetes foram referidos por 24,3% e 7,4% da amostra, respectivamente. A preval&#234;ncia registrada da realiza&#231;&#227;o de exames preventivos para detec&#231;&#227;o precoce de c&#226;ncer foi de 77,4% (IC<sub>95%</sub>: 75,7%-79,2%) para mamografia nos &#250;ltimos dois anos, em mulheres de 50 a 69 anos de idade; e de 82,3% (IC<sub>95%</sub>: 81,3%-83,3%) para exame de c&#226;ncer de colo do &#250;tero (Papanicolau) nos &#250;ltimos tr&#234;s anos, em mulheres de 25 a 64 anos (<a href="#t1">Tabela 1</a>).</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Entre os homens, identificou-se preval&#234;ncia superior de: fumantes; ex-fumantes; fumantes com consumo de 20 ou mais cigarros por dia; fumo passivo no trabalho; consumo de refrigerante; consumo de carne com excesso de gordura; consumo de leite com gordura; e excesso de peso. Os homens ainda apresentam maior preval&#234;ncia de consumo abusivo de bebidas alco&#243;licas, condu&#231;&#227;o de ve&#237;culo ap&#243;s consumo de &#225;lcool, atividade f&#237;sica no tempo livre, deslocamento ativo para o trabalho e inatividade f&#237;sica. Por outro lado, as mulheres apresentaram maiores preval&#234;ncias de fumo passivo no domic&#237;lio, consumo de frutas e hortali&#231;as (regular e recomendado), consumo de doces, avalia&#231;&#227;o de estado de sa&#250;de ruim, al&#233;m de maior refer&#234;ncia ao diagn&#243;stico de hipertens&#227;o arterial (<a href="#t1">Tabela 1</a>).</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Observou-se uma diminui&#231;&#227;o do consumo de carne com excesso de gordura, consumo de refrigerantes e consumo regular de feij&#227;o &#224; medida que aumentava a idade, embora o aumento da idade tenha-se associado positivamente ao consumo recomendado de frutas e hortali&#231;as, ao excesso de peso/obesidade e ao diagn&#243;stico de diabetes e hipertens&#227;o (<a href="#t2a">Tabela 2a</a> e <a href="#t2b">2b</a>).</font></p>     <p><a name="t2a" id="t2a"></a></p>     <p>&nbsp;</p>     <p align="center"><font face="Verdana" size="2"><b>Tabela 2a</b> - Preval&#234;ncia dos fatores de risco e prote&#231;&#227;o para doen&#231;as cr&#244;nicas na popula&#231;&#227;o adulta residente nas capitais dos estados e no Distrito Federal, segundo faixa et&#225;ria, e raz&#227;o de preval&#234;ncia ajustada por escolaridade, de acordo com dados do Sistema de Vigil&#226;ncia de Fatores de Risco e Prote&#231;&#227;o para Doen&#231;as Cr&#244;nicas por Inqu&#233;rito Telef&#244;nico (Vigitel), Brasil, 2012</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="center"><img src="/img/revistas/ess/v23n4/4a03t2a.gif" border="0"></p>     <p><a name="t2b"></a></p>     <p>&nbsp;</p>     <p align="center"><font face="Verdana" size="2"> <b>Tabela 2b</b> - Distribui&ccedil;&atilde;o    dos fatores de risco e prote&ccedil;&atilde;o para doen&ccedil;as cr&ocirc;nicas    na popula&ccedil;&atilde;o adulta residente nas capitais dos estados e no Distrito    Federal, segundo faixa et&aacute;ria, e raz&atilde;o de preval&ecirc;ncia ajustada    por escolaridade, de acordo com dados do Sistema de Vigil&acirc;ncia de Fatores    de Risco e Prote&ccedil;&atilde;o para Doen&ccedil;as Cr&ocirc;nicas por Inqu&eacute;rito    Telef&ocirc;nico (Vigitel). Brasil, 2012</font></p>     <p align="center"><img src="/img/revistas/ess/v23n4/4a03t2b.gif" border="0"></p>     <p align="left">&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="2">O consumo abusivo de &#225;lcool chegou a ser 4,6 vezes maior no grupo mais jovem (25 a 34 anos), quando comparado ao de indiv&#237;duos na faixa de idade mais elevada (65 ou mais anos). A preval&#234;ncia de fumantes tendeu a aumentar at&#233; a faixa et&#225;ria de 45 a 54 anos, reduzindo-se ap&#243;s essa idade. A inatividade f&#237;sica aumentou a partir dos 55 anos de idade, sendo maior entre os idosos (65 ou mais anos), enquanto a pr&#225;tica do n&#237;vel recomendado de atividade f&#237;sica no tempo livre reduziu-se pela metade entre idosos. Os diagn&#243;sticos referidos de hipertens&#227;o arterial e diabetes foram mais frequentes entre os idosos (<a href="#t2a">Tabela 2a</a> e <a href="#t2b">2b</a>).</font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="2">Quanto &#224; escolaridade, o tabagismo apresentou maior frequ&#234;ncia entre a popula&#231;&#227;o com at&#233; 8 anos de estudo, tend&#234;ncia semelhante &#224;quela observada para a frequ&#234;ncia de ex-fumantes, de fumo passivo no domicilio e no local de trabalho, de consumo de carnes com excesso de gordura, de consumo de refrigerante e de feij&#227;o, e do h&#225;bito de assistir televis&#227;o por 3 ou mais horas/dia. Por sua vez, os indiv&#237;duos de baixa escolaridade apresentaram menor frequ&#234;ncia de consumo de frutas e hortali&#231;as (<a href="#t3">Tabelas 3</a> e <a href="#t4">4</a>).</font></p>     <p><a name="t3"></a></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p>&nbsp;</p>     <p align="center"><b><font face="Verdana" size="2">Tabela 3 - </font></b><font face="Verdana" size="2">Preval&#234;ncia de fatores de risco e prote&#231;&#227;o para doen&#231;as cr&#244;nicas na popula&#231;&#227;o adulta residente nas capitais dos estados e no Distrito Federal, em homens segundo escolaridade, e raz&#227;o de preval&#234;ncia ajustada por idade, de acordo com dados do Sistema de Vigil&#226;ncia de Fatores de Risco e Prote&#231;&#227;o para Doen&#231;as Cr&#244;nicas por Inqu&#233;rito Telef&#244;nico (Vigitel). Brasil, 2012</font></p>     <p align="center"><img src="/img/revistas/ess/v23n4/4a03t3.gif" border="0"></p>     <p align="left">&nbsp;</p>     <p align="left"><a name="t4" id="t4"></a></p>     <p align="center"><b><font face="Verdana" size="2">Tabela 4 - </font></b><font face="Verdana" size="2">Preval&#234;ncia de fatores de risco e prote&#231;&#227;o para doen&#231;as cr&#244;nicas na popula&#231;&#227;o adulta residente nas capitais dos estados e no Distrito Federal, em mulheres segundo escolaridade, e raz&#227;o de preval&#234;ncia ajustada por idade, de acordo com dados do Sistema de Vigil&#226;ncia de Fatores de Risco e Prote&#231;&#227;o para Doen&#231;as Cr&#244;nicas por Inqu&#233;rito Telef&#244;nico (Vigitel). Brasil, 2012</font></p>     <p align="center"><img src="/img/revistas/ess/v23n4/4a03t4.gif" border="0"></p>     <p align="left">&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="2">Na avalia&#231;&#227;o dos indicadores segundo sexo e escolaridade, destacam-se os indicadores de excesso de peso: para as mulheres, a preval&#234;ncia foi maior entre aquelas com menor escolaridade; e para os homens, verificou-se situa&#231;&#227;o contr&#225;ria, com o excesso de peso apresentando-se menor em homens menos escolarizados (<a href="#t3">Tabelas 3</a> e <a href="#t4">4</a>).</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Tanto em homens como em mulheres, a maior raz&#227;o de preval&#234;ncia - RP - para o consumo abusivo de bebidas alco&#243;licas e o h&#225;bito de dirigir ap&#243;s consumo de &#225;lcool foi verificada na popula&#231;&#227;o com mais escolaridade. A pr&#225;tica de atividade f&#237;sica no tempo livre tamb&#233;m foi mais frequente entre homens e mulheres que estudaram por 12 ou mais anos, enquanto o h&#225;bito de assistir TV 3 horas ou mais por dia teve maior propor&#231;&#227;o na popula&#231;&#227;o com menos anos de estudo. Maior RP foi encontrada na popula&#231;&#227;o menos escolarizada para os diagn&#243;sticos referidos de hipertens&#227;o arterial e diabetes, bem como para a avalia&#231;&#227;o de sa&#250;de ruim, em ambos os sexos (<a href="#t3">Tabelas 3</a> e <a href="#t4">4</a>).</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p>&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="3"><b>Discuss&#227;o</b></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">No presente estudo, verificou-se que o excesso de peso atingiu mais da metade da popula&#231;&#227;o adulta brasileira e a obesidade quase um quinto, concomitantes &#224; alimenta&#231;&#227;o inadequada, marcada por baixo consumo de frutas e hortali&#231;as e consumo excessivo de gorduras, al&#233;m do consumo elevado de bebidas alco&#243;licas e a&#231;ucaradas. A pr&#225;tica de atividade f&#237;sica foi observada em um ter&#231;o da popula&#231;&#227;o estudada, apesar de importantes diferen&#231;as encontradas segundo idade e sexo. Mulheres e idosos praticaram menos atividade f&#237;sica; ademais, a popula&#231;&#227;o gastou longo tempo em frente &#224; TV e deslocou-se para o trabalho de forma pouco ativa. O tabagismo prevaleceu na popula&#231;&#227;o masculina, com menor escolaridade e mais velha. As doen&#231;as autorreferidas, como diabetes e hipertens&#227;o arterial, predominaram entre mulheres e idosos. A maior preval&#234;ncia dos fatores de risco em geral esteve associada ao sexo masculino e &#224; baixa escolaridade.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">O excesso de peso e a obesidade constituem o    sexto fator de risco mais importante para a carga global de doen&#231;as e est&#227;o    associados com v&#225;rias DCNT, como doen&#231;as cardiovasculares, diabetes,    c&#226;ncer de c&#243;lon, de reto e de mama, cirrose, entre outras.<sup>1,3,10-12</sup>    Estimativas de 2012, realizadas pela Federa&#231;&#227;o Mundial de Obesidade,    indicam que um bilh&#227;o de adultos esteja com sobrepeso no mundo e cerca    de 475 milh&#245;es sejam obesos.<sup>11</sup> O crescimento do excesso de peso    e da obesidade tem-se apresentado como cont&#237;nuo, desde o in&#237;cio do    monitoramento do Vigitel em 2006.<sup>6,7</sup> Os dados do Vigitel est&#227;o    coerentes com a transi&#231;&#227;o nutricional e com os dados antropom&#233;tricos    aferidos na Pesquisa de Or&#231;amentos Familiares (POF) de 2008.<sup>13</sup></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">A associa&#231;&#227;o entre menor escolaridade    (proxy de n&#237;vel socioecon&ocirc;mico) e excesso de peso e obesidade tem    sido observada em outros estudos no Brasil.<sup>13-16 </sup>Este achado vem    sendo explicado pelo menor poder aquisitivo das popula&#231;&#245;es com menor    escolaridade, consumo de alimentos de baixo custo e altamente energ&#233;ticos,    al&#233;m de menor oportunidade para a pr&#225;tica de atividade f&#237;sica    nessa popula&#231;&#227;o.<sup>13-15</sup> A rela&#231;&#227;o inversa entre    excesso de peso e obesidade e o n&#237;vel de escolaridade em mulheres foi descrita    anteriormente, em estudos nacionais,<sup>13,15,16</sup> o que pode ser justificado    pela maior preocupa&#231;&#227;o com a magreza e est&#233;tica entre as mulheres,    enquanto entre os homens n&#227;o existe esse padr&#227;o cultural.<sup>16</sup>    Essas explica&#231;&#245;es ainda precisam ser melhor compreendidas, inclusive    mediante estudos qualitativos.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Edi&#231;&#245;es anteriores do Vigitel mostraram preval&#234;ncias menores de diabetes.<sup>6</sup> O aumento da preval&#234;ncia do diabetes tem sido descrito em outros pa&#237;ses do mundo, associado ao aumento da preval&#234;ncia da obesidade.<sup>17</sup> O uso da morbidade referida de diabetes e hipertens&#227;o vem sendo descrito como fator para subestimar as preval&#234;ncias. Outros estudos mostram que essa metodologia tem se mostrado &#250;til e v&#225;lida,<sup>17-20 </sup>al&#233;m de esses dados serem mais f&#225;ceis de obter e a menor custo.<sup>21</sup> No Brasil, maiores preval&#234;ncias em mulheres t&#234;m sido descritas quando se utiliza dados autorreferidos, pelo fato de elas frequentarem mais os servi&#231;os de sa&#250;de e terem maior oportunidade de diagn&#243;stico,<sup>22</sup> n&#227;o obstante o presente estudo ter encontrado diferen&#231;as significativas apenas para a preval&#234;ncia de hipertens&#227;o arterial.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">A preval&#234;ncia de fumantes no Brasil era de 34,8% no final da d&#233;cada de 1980 e apresentou decl&#237;nio consistente ao longo dos anos.<sup>23,24</sup> O Brasil tem sido considerado uma lideran&#231;a global na implementa&#231;&#227;o da Conven&#231;&#227;o-Quadro para o Controle do Tabaco e apresenta a menor preval&#234;ncia no estudo comparado do <i>Global Adult Tobbaco Survey </i>(GATS).<sup>25</sup> O Vigitel 2012, pela primeira vez, apontou a redu&#231;&#227;o do tabagismo tamb&#233;m em mulheres, al&#233;m de mostrar preval&#234;ncia mais elevada de fumantes na popula&#231;&#227;o com menor escolaridade e na popula&#231;&#227;o acima de 40 anos de idade, declinando em idosos. O fumo passivo, tanto em casa quanto no trabalho, foi maior na popula&#231;&#227;o com menor escolaridade, o que tamb&#233;m foi demonstrado pela Pesquisa Nacional por Amostra de Domic&#237;lios (PNAD) realizada em 2008.<sup>26</sup> O fumo passivo em casa foi maior entre as mulheres, podendo ser explicado por seu maior tempo de exposi&#231;&#227;o no domic&#237;lio, al&#233;m da maior preval&#234;ncia de tabagismo entre homens.<sup>26 </sup>Em 2011, foi promulgada nova lei que pro&#237;be fumar em locais p&#250;blicos, al&#233;m do aumento das al&#237;quotas dos impostos de cigarros, levando a perspectivas muito promissoras de alcance da meta de redu&#231;&#227;o do tabagismo em 30% antes de 2022, prevista no Plano de A&#231;&#245;es Estrat&#233;gicas para o Enfrentamento das DCNT.<sup>5,24</sup></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">O consumo de &#225;lcool est&#225; associado a diversas doen&#231;as cr&#244;nicas, incluindo doen&#231;as do f&#237;gado, c&#226;nceres, doen&#231;as mentais, al&#233;m de agravos como acidentes. A Organiza&#231;&#227;o Mundial da Sa&#250;de (OMS) adotou uma meta de redu&#231;&#227;o relativa de 10% no consumo per capita de &#225;lcool entre a popula&#231;&#227;o &#8805;15 anos at&#233; 2025,<sup>5,27</sup> a partir de medidas para torn&#225;-lo mais caro e assim, menos dispon&#237;vel. No Brasil, o consumo abusivo de bebidas alco&#243;licas, medido pelo Vigitel, mostra-se mais frequente em homens, mais jovens e de maior escolaridade. Iniciativas espec&#237;ficas para essa popula&#231;&#227;o devem ser implementadas, entre as quais se incluem a&#231;&#245;es regulat&#243;rias para o com&#233;rcio, publicidade e propaganda, bem como o aumento da fiscaliza&#231;&#227;o no setor, medidas previstas no Plano de A&#231;&#245;es Estrat&#233;gicas para o Enfrentamento das DCNT.<sup>5,27</sup></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">A atividade f&#237;sica insuficiente constitui a quarta principal causa de morte no mundo.<sup>3</sup> Existem importantes diferenciais quanto a sexo, escolaridade e idade em rela&#231;&#227;o aos indicadores de atividade f&#237;sica. O Vigitel indicou que a atividade f&#237;sica no lazer est&#225; associada a maior escolaridade, sexo masculino e idade jovem, conforme apontado em outros estudos.<sup>28</sup> A atividade f&#237;sica do deslocamento est&#225; mais associada ao sexo masculino e &#224; baixa escolaridade, enquanto a inatividade f&#237;sica &#233; mais presente em idosos, conforme descrito na literatura.<sup>28</sup></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">A maior frequ&#234;ncia de fatores de risco como tabagismo, excesso de peso, hipertens&#227;o arterial e diabetes entre adultos menos escolarizados (especialmente mulheres) expressa as desigualdades sociais existentes no pa&#237;s,<sup>26,29</sup> enfatizando o papel do Sistema &#218;nico de Sa&#250;de (SUS) no sentido de buscar a equidade do cuidado em sa&#250;de, ao fornecer acesso aos servi&#231;os de sa&#250;de com tratamento adequado para toda a popula&#231;&#227;o.<sup>26</sup></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2">O maior acometimento das doen&#231;as cr&#244;nicas com o avan&#231;o da idade &#233; um resultado esperado, pela caracter&#237;stica dessas doen&#231;as. Aliado &#224; ocorr&#234;ncia simult&#226;nea de diferentes fatores de risco e &#224;s mudan&#231;as corporais e funcionais inerentes ao processo de envelhecimento, esse resultado encontrado aponta para a necessidade de um cuidado especial voltado a essa fase da vida.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Os exames de mamografia e Papanicolau indicaram cobertura adequada na m&#233;dia, inclusive apontando que as metas do Plano de DCNT para a cobertura desses exames, de 70% e 85% respectivamente, j&#225; teriam sido atingidas.<sup>5</sup> Os dados da PNAD 2008<sup>26</sup> mostram maiores preval&#234;ncias de realiza&#231;&#227;o desses exames entre mulheres de maior renda e escolaridade, diferen&#231;as que t&#234;m sido progressivamente reduzidas.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">Entre as limita&#231;&#245;es inerentes &#224; pr&#243;pria metodologia do inqu&#233;rito telef&#244;nico Vigitel, existe uma restri&#231;&#227;o da amostra aos indiv&#237;duos residentes nas capitais de estados brasileiros e no Distrito Federal que possuem telefone fixo, limitando sua representatividade. Este problema &#233; minimizado pelo uso de fatores de pondera&#231;&#227;o dos dados, os quais buscam estimar as preval&#234;ncias levando em considera&#231;&#227;o as diferen&#231;as nas caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas da amostra do Vigitel em rela&#231;&#227;o &#224;s caracter&#237;sticas da popula&#231;&#227;o total, por meio da p&#243;s-estratifica&#231;&#227;o. Em 2012, a p&#243;s-estratifica&#231;&#227;o foi atualizada pelas proje&#231;&#245;es intercensit&#225;rias, a partir da libera&#231;&#227;o dos microdados do censo demogr&#225;fico de 2010. Al&#233;m disso, a cobertura de telefonia fixa no pa&#237;s vem sendo monitorada constantemente, pela equipe gestora do Vigitel.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">O Plano de Enfrentamento das DCNT<sup>3,4</sup> prioriza a redu&#231;&#227;o da exposi&#231;&#227;o da popula&#231;&#227;o aos fatores de risco e o incentivo aos fatores protetores, visando ampliar medidas de prote&#231;&#227;o da sa&#250;de, seja na cria&#231;&#227;o de espa&#231;os para a pr&#225;tica de atividade f&#237;sica - a exemplo do Programa Academia da Sa&#250;de -,<sup>30</sup> seja com medidas de proibi&#231;&#227;o &#224; propaganda do cigarro e cria&#231;&#227;o de ambientes livres de fumo, entre outras, al&#233;m do apoio a estilos de vidas saud&#225;veis, pela melhoria da qualidade de vida e bem-estar da popula&#231;&#227;o.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">O estudo aponta os avan&#231;os j&#225; alcan&#231;ados com a redu&#231;&#227;o do tabagismo, e refor&#231;a a preocupa&#231;&#227;o com a obesidade e o excesso de peso. Devem ser mantidos&nbsp;os esfor&#231;os direcionados para o est&#237;mulo &#224; pr&#225;tica de atividade f&#237;sica e de uma alimenta&#231;&#227;o saud&#225;vel. &#201; mister considerar a diversidade de padr&#245;es de exposi&#231;&#227;o a fatores de risco e prote&#231;&#227;o segundo sexo, idade e escolaridade, para serem contemplados nas estrat&#233;gias de promo&#231;&#227;o da sa&#250;de.</font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="3"><b>Contribui&#231;&#227;o dos autores</b></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> Todos os autores participaram da concep&#231;&#227;o do estudo, an&#225;lise e interpreta&#231;&#227;o dos dados, reda&#231;&#227;o, revis&#227;o e aprova&#231;&#227;o final do artigo, e s&#227;o respons&#225;veis por todos os seus aspectos, incluindo a garantia de sua precis&#227;o e integridade.</font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="3"><b><a name="grp"></a>Grupo de elabora&#231;&#227;o do Vigitel 2012</b></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2"><b>Ana Paula Borloletto Martins</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">N&#250;cleo de Pesquisas Epidemiol&#243;gicas em Nutri&#231;&#227;o e Sa&#250;de, Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo-SP, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"><b>Cristiane Penaforte do Nascimento Dimech</b></font>    <br>   <font face="Verdana" size="2">Secretaria de Sa&#250;de, Prefeitura do Recife-PE, Brasil</font>    <br>     <font face="Verdana" size="2">Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de, Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Bras&#237;lia-DF, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"><b>Daniela Silva Canella</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">N&#250;cleo de Pesquisas Epidemiol&#243;gicas em Nutri&#231;&#227;o e Sa&#250;de, Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo-SP, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Jos&#233; Nilson dos Santos J&#250;nior</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">Expertise Intelig&#234;ncia e Pesquisa de Mercado, Belo Horizonte-MG, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Juliano Ribeiro Moreira</b></font>    ]]></body>
<body><![CDATA[<br> <font face="Verdana" size="2">Expertise Intelig&#234;ncia e Pesquisa de Mercado, Belo Horizonte-MG, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Larissa Galastri Baraldi</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">N&#250;cleo de Pesquisas Epidemiol&#243;gicas em Nutri&#231;&#227;o e Sa&#250;de, Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo-SP, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Lenildo de Moura</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">Organiza&#231;&#227;o Pan-Americana da Sa&#250;de, Bras&#237;lia-DF, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Maria Aline Siqueira Santos</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de, Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Bras&#237;lia-DF, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"><b>Maria Laura da Costa Louzada</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">N&#250;cleo de Pesquisas Epidemiol&#243;gicas em Nutri&#231;&#227;o e Sa&#250;de, Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo-SP, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Marta Alves e Silva    ]]></body>
<body><![CDATA[<br> </b></font><font face="Verdana" size="2">Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de, Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Bras&#237;lia-DF, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Maryane Oliveira Campos</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de, Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Bras&#237;lia-DF, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Micheline Gomes Campos da Luz</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de, Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Bras&#237;lia-DF, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Naiane de Brito Francischetto</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de, Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Bras&#237;lia-DF, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Paula Carvalho de Freitas</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de, Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Bras&#237;lia-DF, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Regina Rodrigues</b></font>    ]]></body>
<body><![CDATA[<br> <font face="Verdana" size="2">N&#250;cleo de Pesquisas Epidemiol&#243;gicas em Nutri&#231;&#227;o e Sa&#250;de, Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo-SP, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Renan Kendy Mancio</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">Expertise Intelig&#234;ncia e Pesquisa de Mercado, Belo Horizonte-MG, Brasil</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> <b>Ta&#237;s Porto</b></font>    <br> <font face="Verdana" size="2">Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de, Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Bras&#237;lia-DF, Brasil</font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="3"><b>Refer&#234;ncias</b></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">1. World Health Organization. WHO Global status report on noncommunicable diseases 2010 &#91;Internet&#93;. Geneva: World Health Organization; 2011 &#91;cited 2012 Jun 17&#93;. p. 176. Available from: <a href="http://www.who.int/nmh/publications/ncd_report2010/en/" target="_blank">http://www.who.int/nmh/publications/ncd_report2010/en/</a></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">2. United Nations. Political declaration of the high-level meeting of the general assembly on the prevention and control of non-communicable diseases. In: High-level Plenary Meeting of the General Assembly &#91;Internet&#93;. 2011 Sep 19-20; New York: United Nations; 2011 &#91;cited 2012 Jun 19&#93;. Available from: <a href="http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/66/L.1" target="_blank">http://www.un.org/ga/search/view_doc. asp?symbol=A/66/L.1</a></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">3. Minist&#233;rio da Sa&#250;de (BR). Secretaria    de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de. Departamento de An&#225;lise de Situa&#231;&#227;o    de Sa&#250;de. Plano de a&#231;&#245;es estrat&#233;gicas para o enfrentamento    das Doen&#231;as Cr&#244;nicas N&#227;o Transmiss&#237;veis (DCNT) no Brasil    2011-2022 &#91;Internet&#93;. Bras&#237;lia: Minist&#233;rio da Sa&#250;de;    2011 &#91;citado 2012 jun 17&#93;. Dispon&#237;vel em: <a href="http://bvsms.saude.gov.br/bvs/publicacoes/enfrentamento_doencas_cronicas_nao_ transmissiveis_2011_2022.pdf" target="_blank">http://bvsms.saude.gov.br/bvs/publicacoes/enfrentamento_doencas_cronicas_nao_    transmissiveis_2011_2022.pdf</a></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2">4. Malta DC, Morais Neto OL, Silva Junior JB. Apresenta&#231;&#227;o do plano de a&#231;&#245;es estrat&#233;gicas para o enfrentamento das doen&#231;as cr&#244;nicas n&#227;o transmiss&#237;veis no Brasil, 2011 a 2022. Epidemiol Serv Saude. 2011 dez;20(4):425-38.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">5. Malta DC, Silva Junior JB. O Plano de a&#231;&#245;es estrat&#233;gicas para o enfrentamento das doen&#231;as cr&#244;nicas n&#227;o transmiss&#237;veis no Brasil e a defini&#231;&#227;o das metas globais para o enfrentamento dessas doen&#231;as at&#233; 2025: uma revis&#227;o. Epidemiol Serv Saude. 2013 mar;22(1):151-64.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">6. Minist&#233;rio da Sa&#250;de (BR). Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de. Secretaria de Gest&#227;o Estrat&#233;gica Participativa. Vigitel 2006: vigil&#226;ncia de fatores de risco e prote&#231;&#227;o para doen&#231;as cr&#244;nicas por inqu&#233;rito telef&#244;nico. Bras&#237;lia: Minist&#233;rio da Sa&#250;de; 2007.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">7. Minist&#233;rio da Sa&#250;de (BR). Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de. Departamento de Vigil&#226;ncia de Doen&#231;as e Agravos N&#227;o Transmiss&#237;veis e Promo&#231;&#227;o da Sa&#250;de. Vigitel 2012: vigil&#226;ncia de fatores de risco e prote&#231;&#227;o para doen&#231;as cr&#244;nicas por inqu&#233;rito telef&#244;nico. Bras&#237;lia: Minist&#233;rio da Sa&#250;de; 2013.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">8. StataCorp. Stata Statistical Software: release 11. College Station, TX: StataCorp LP; 2009.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">9. Izrael D, Hoaglin DC, Battaglia MP. A SAS macro for balancing a weighted sample. In: Proceedings of the Twenty-Fifth Annual SAS Users Group International Conference; 2000 Apr 9-12, Paper 275, Cary (NC): SAS Institute; 2000.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">10. World Health Organization. Obesity: preventing and managing the global epidemic: reporter of WHO consultation. Geneva: World Health Organization; 2000. (WHO Technical Reporter Series; no. 894).</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">11. International Association for the Study of Obesity. Adult overweight and obesity in the European Union (EU27) &#91;Internet&#93;. London: International Association for the Study of Obesity; 2013 &#91;cited 2013 Nov 3&#93;. Available from: <a href="http://www.iaso.org/resources/world-map-obesity/" target="_blank">http://www.iaso.org/resources/world-map-obesity/</a></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">12. Institute for Health Metrics and Evaluation. Global burden of diseases, injuries, and risk factors study 2010: Brazil &#91;Internet&#93;. Seattle: Institute for Health Metrics and Evaluation; 2010 &#91;cited 2014 Oct 14&#93;. Available from: <a href="http://www.healthdata.org/sites/default/files/files/country_profiles/GBD/ihme_gbd_country_report_brazil.pdf" target="_blank">http://www.healthdata.org/sites/default/files/files/country_profiles/GBD/ihme_gbd_ country_report_brazil.pdf</a></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">13. Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica. Pesquisa de or&#231;amentos familiares 2008-2009: an&#225;lise do consumo alimentar pessoal no Brasil. Rio de Janeiro: Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica; 2011.</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2">14. Monteiro CA, Conde WL, Castro IRR. The changing relationship between education and risk of obesity in Brazil (1975-1997). Cad Saude Publica. 2003;19 Suppl 1:S67-75.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">15. Monteiro CA, Conde WL, Popkin BM. Independent effects of income and education on the risk of obesity in the Brazilian adult population. J Nutr. 2001 Mar;131(3):881S-6S.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">16. Sichieri R, Moura EC. Varia&#231;&#245;es    no &#237;ndice de massa corporal entre as capitais brasileiras: an&#225;lise    multin&#237;vel. Rev Saude Publica. 2009 nov;43 supl 2:90-7.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">17. Danaei G, Finucane MM, Lu Y, Singh GM, Cowan MJ, Paciorek CJ, et al. National, regional, and global trends in fasting plasma glucose and diabetes prevalence since 1980: systematic analysis of health examination surveys and epidemiological studies with 370 country-years and 2.7 million participants. Lancet. 2011 Jul;378(9785):31-40.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">18. Martin LM, Leff M, Calonge N, Garrett C, Nelson DE. Validation of self-reported chronic conditions and health services in a managed care population. Am J Prev Med. 2000 Apr;18(3):215-8.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">19. Okura Y, Urban LH, Mahoney DW, Jacobsen SJ, Rodeheffer RJ. Agreement between self-report questionnaires and medical record data was substantial for diabetes, hypertension, myocardial infarction and stroke but not for heart failure. J Clin Epidemiol. 2004 Oct;57(10):1096-103.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">20. Schmidt MI, Duncan BB, Hoffmann JF, Moura L, Malta DC, Carvalho RM. Prevalence of diabetes and hypertension based on self-reported morbidity survey, Brazil, 2006. Rev Saude Publica. 2009 Nov;43 Suppl 2:74-82.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">21. Mokdad AH, Remington PL. Measuring health behaviors in populations. Prev Chronic Dis. 2010 Jul;7(4):A75.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">22. Lima-Costa MF, Peixoto SV, Firmo JO. Validade da hipertens&#227;o arterial auto-referida e seus determinantes (projeto Bambu&#237;). Rev Saude Publica. 2004 out;38(5):637-42.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">23. Minist&#233;rio da Sa&#250;de (BR). Instituto Nacional de C&#226;ncer, Organiza&#231;&#227;o Pan-Americana da Sa&#250;de. Pesquisa especial de tabagismo - PETab: relat&#243;rio Brasil. Rio de Janeiro: Instituto Nacional de C&#226;ncer; 2011.</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p><font face="Verdana" size="2">24. Malta DC, Iser BPM, S&#225; NNB, Yokota RTC, Moura L, Claro RM, et al. Tend&#234;ncias temporais no consumo de tabaco nas capitais brasileiras, segundo dados do Vigitel, 2006 a 2011. Cad Saude Publica. 2013 abr;29(4):812-22.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">25. Giovino GA, Mirza SA, Samet JM, Gupta PC, Jarvis MJ, Bhala N, et al. Tobacco use in 3 billion individuals from 16 countries: an analysis of nationally representative cross-sectional household surveys. Lancet. 2012 Aug;380(9842):668-79.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">26. Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica. Pesquisa Nacional por Amostra de Domic&#237;lios: um panorama da sa&#250;de no Brasil: acesso e utiliza&#231;&#227;o dos servi&#231;os, condi&#231;&#245;es de sa&#250;de e fatores de risco e prote&#231;&#227;o &#224; sa&#250;de, 2008. Rio de Janeiro: Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica; 2010.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">27. World Health Organization. A comprehensive global monitoring framework, including indicators, and a set of voluntary global targets for the Prevention and Control of Noncommunicabale Diseases &#91;Internet&#93;. Geneva: World Health Organization; 2012 &#91;cited 2012 Sep 6&#93;. Available from: <a href="http://www.who.int/nmh/events/2012/ncd_discussion_paper/en/index.html" target="_blank">http://www.who.int/nmh/events/2012/ncd_discussion_paper/en/index.html</a></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">28. Lee I-M, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT, et al. Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy. Lancet. 2012 Jul;380(9838):219-29.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">29. Barros MBA, Galv&#227;o CL, Carandina L, Torre GD. Social inequalities in the prevalence of chronic diseases in Brazil, PNAD-2003. Cienc Saude Coletiva. 2006 Dec;11(4):911-26.</font></p>     <p><font face="Verdana" size="2">30. Malta DC, Silva Junior JB. Policies to promote physical activity in Brazil. Lancet. 2012 Jul;380(9838):195-6.</font></p>     <p>&nbsp;</p>     <p>&nbsp;</p>     <p><font face="Verdana" size="2"><b><a name="endereco"></a><a href="#topo"><img src="img/revistas/ess/v20n1/seta.gif" border="0"></a>Endere&#231;o para correspond&#234;ncia:</b></font>    ]]></body>
<body><![CDATA[<br>   <font face="Verdana" size="2"><b>Deborah Carvalho Malta    <br> </b>- Minist&#233;rio da Sa&#250;de,    <br>  Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de,    <br>  Departamento de Vigil&#226;ncia de Doen&#231;as e    <br>  Agravos N&#227;o Transmiss&#237;veis e Promo&#231;&#227;o da Sa&#250;de (DANTPS),    <br>  SAF Sul, Trecho 2, Lotes 5 e 6, Bloco F,    <br>  Torre 1, Edif&#237;cio Premium, T&#233;rreo, sala 15,    <br>  Bras&#237;lia-DF, Brasil. CEP: 70070-600    <br>  <i>E-mail: </i><a href="mailto:deborah.malta@saude.gov.br">deborah.malta@saude.gov.br</a></font></p>     <p><font face="Verdana" size="2"> Recebido em 14/03/2014    ]]></body>
<body><![CDATA[<br>   Aprovado em 15/10/2014</font></p>      ]]></body>
</article>
